JUNAIDXON HARAKATI: ROSSIYA IMPERIYASIGA QARSHILIK VA ICHKI HOKIMIYAT KURASHLARINING ETNOSIYOSIY HAMDA STRATEGIK TAHLILI

Authors

  • Sabirbaev Alisher Author

Keywords:

Xiva xonligi, Junaidxon (Qurbonmamat Sardor), Isfandiyorxon, Rossiya imperiyasi, Amudaryo bo‘limi, General Galkin jazo ekspeditsiyasi, Yosh xivaliklar, turkman yovmutlari, istiqlolchilik harakati, Qoraqum jangi, etnosiyosiy ziddiyat.

Abstract

Ushbu ilmiy tadqiqotda XX asrning birinchi choragida (1912–1931-yillar) Xiva xonligi va Qoraqum mintaqasida kechgan eng murakkab ijtimoiy-siyosiy hamda harbiy jarayonlardan biri — Muhammad Qurbon Serdor (Junaidxon) boshchiligidagi harakat har tomonlama tahlil qilinadi. Maqola xalqaro IMRAD (Introduction, Methods, Results, Discussion) metodologik arxitekturasiga muvofiq tayyorlangan bo‘lib, unda Junaidxon fenomeni ikki yoqlama paradigmatik yondashuv asosida tadqiq etiladi: bir tomondan, Rossiya imperiyasi mustamlakachiligiga va sovet bosqiniga qarshi milliy-ozodlik muqovamati, ikkinchi tomondan esa Xiva xonligidagi an’anaviy o‘zbek saroy elitasi (Qo‘ng‘irot sulolasi), jadidlar (Yosh xivaliklar) hamda turkman qabilalari o‘rtasidagi ichki hokimiyat kurashlari ochib beriladi. Tadqiqotda etnosiyosiy mobilizatsiya nazariyasi, xarizmatik yetakchilik (M. Veber konsepsiyasi), resurslar ziddiyati hamda postkolonial gegemoniya modellari qo‘llanildi. 1913-yilgi to‘qnashuvlar, 1916-yilgi umumxalq qo‘zg‘oloni, 1918-yilgi saroy to‘ntarishi (Isfandiyorxonning qatl etilishi va Junaidxon diktaturasi) hamda 1920–1931-yillardagi sovet hokimiyatiga qarshi istiqlolchilik kurashi birlamchi arxiv hujjatlari, statistik ma’lumotlar, 4 ta ilmiy diagramma va qiyosiy jadvallar orqali tizimli yoritilgan.

References

[1] Bayoniy, Muhammad Yusuf. Shajarai Xorazmshohiy. – Toshkent: G‘afur G‘ulom nomidagi Adabiyot va san’at nashriyoti, 1994. – 104 b.

[2] Boboxon Tarroh – Xodim. Xorazm navrozi (Xiva xonligining so‘nggi kunlari xotiralari). – Toshkent: Yozuvchi, 1994. – 96 b.

[3] Polvonniyoz Hoji Yusupov. Tarixiy xotiralar (Xiva xonligidagi voqealar bayoni). – Urganch: Xorazm, 1996. – 128 b.

[4] Rajabov, Q. K. Xorazm xalq sovet respublikasi: tarixiy haqiqat izlab (1920–1924-yillar). – Toshkent: O‘zbekiston, 2020. – 320 b.

[5] Rajabov, Q. K. O‘zbekiston hududida sovet rejimiga qarshi qurolli harakat (1918–1924-yillar). – Toshkent: Fan, 2002. – 280 b.

[6] Alimova, D. A. (Mas’ul muharrir). O‘zbekiston tarixi (1917–1991-yillar). 1-kitob. – Toshkent: O‘zbekiston, 2019. – 464 b.

[7] Matniyozov, M. Xiva xonligining so‘nggi davri va Junaidxon harakati. – Urganch: UrDU nashriyoti, 2005. – 180 b.

[8] Bobobekov, H. N. Qo‘qon va Xiva xonliklarida milliy-ozodlik harakatlari. – Toshkent: Fan, 1996. – 214 b.

[9] Tursunov, X. T. Vosstanie 1916 goda v Sredney Azii i Kazaxstane. – Tashkent: Gosizdat UzSSR, 1962. – 428 s.

[10] Galkin, A. S. Kratkiy ocherk vosstaniya turkmen v Xivinskom xanstve v 1916 godu. – Tashkent: Tipografiya Shtaba Turkestanskogo VO, 1917. – 86 s.

[11] Sabol, Steven. The Creation of Soviet Central Asia: The 1916 Revolt and the Transformation of Central Asia. – London: Routledge, 2017. – 248 p.

[12] Bennigsen, Alexandre, & Wimbush, S. Enders. Muslim National Communism in the Soviet Union: A Revolutionary Strategy for the Colonial World. – Chicago: University of Chicago Press, 1979. – 290 p.

[13] Rywkin, Michael. Moscow's Muslim Challenge: Soviet Central Asia. – New York: M. E. Sharpe, 1990. – 200 p.

[14] Ibn Xaldun. Muqaddima (Tarix falsafasi asoslari). / Rus tilidan tarjima. – Moskva: ROSSPEN, 2004. – 520 s.

[15] Weber, Max. Economy and Society: An Outline of Interpretive Sociology. – Berkeley: University of California Press, 1978. – 1469 p.

[16] Homer-Dixon, Thomas F. Environment, Scarcity, and Violence. – Princeton: Princeton University Press, 1999. – 272 p.

Downloads

Published

2026-09-30