FUQAROLIK SUD ISHLARINI ELEKTRONLASHTIRISHDA SUN’IY INTELLEKT VA AVTOMATLASHTIRILGAN TIZIMLARDAN FOYDALANISH ISTIQBOLLARI
Keywords:
Sun’iy intellekt, fuqarolik sud ishlari, raqamli sud, elektron sudlov, avtomatlashtirilgan qaror qabul qilish, my.sud.uz, COMPAS, algoritmik shaffoflik, predictive justice, FPK, CEPEJ Etika xartiyasi.Abstract
ushbu tezis fuqarolik sud ishlarini elektronlashtirish jarayonida sun’iy intellekt (SI) va avtomatlashtirilgan tizimlardan foydalanishning nazariy-huquqiy asoslarini, xalqaro amaliyotini hamda O‘zbekiston Respublikasidagi joriy etish istiqbollarini qiyosiy tahlil etadi. Tadqiqot Richard Susskind, Tania Sourdin, Re va Solum kabi G‘arb huquqshunos olimlarining «raqamli odil sudlov» (digital justice) konsepsiyalaridan tortib, Xitoy «Internet sudlari» va AQShdagi COMPAS tizimi kabi konkret amaliy modellargacha bo‘lgan nazariy-empirik merosni xolisona muhokama etadi. O‘zbekiston misolida 2023-yil Konstitutsiyasi qoidalari, Fuqarolik protsessual kodeksi normalari, 2025-yil 21-avgustdagi PF-140-sonli Prezident Farmoni va «Raqamli sud» konsepsiyasi tahlil qilinadi. Tadqiqot shuni ko‘rsatadiki, O‘zbekistonda sud sohasini raqamlashtirish bo‘yicha izchil normativ-huquqiy baza yaratilgan bo‘lsa-da, sun’iy intellektning protsessual maqomi, algoritmik shaffoflik va sudyalarning mustaqilligi kafolatlari bilan bog‘liq fundamental masalalar hali ishlab chiqilishi zarur bo‘lib qolmoqda.
References
1. O‘zbekiston Respublikasi Konstitutsiyasi (2023-yil 30-aprel). LEX.UZ. https://lex.uz/docs/-6445145
2. O‘zbekiston Respublikasining Fuqarolik protsessual kodeksi. LEX.UZ. https://lex.uz/docs/-3517334
3. O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining 2025-yil 21-avgustdagi PF-140-sonli Farmoni «Sudlar faoliyatiga sun’iy intellekt texnologiyalarini joriy etish orqali odil sudlovga erishish darajasini oshirish to‘g‘risida». LEX.UZ. https://lex.uz/docs/-7696567
4. O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining 2024-yildagi «Sun’iy intellekt texnologiyalarini 2030-yilga qadar rivojlantirish strategiyasini tasdiqlash to‘g‘risida»gi qarori.
5. Susskind, R. (2019). Online Courts and the Future of Justice. Oxford University Press.
6. Sourdin, T. (2018). Judge v. Robot? Artificial Intelligence and Judicial Decision-Making. UNSW Law Journal, 41(4), 1114–1133.
7. Re, R. M. & Solum, L. B. (2019). Developing Artificially Intelligent Justice. Stanford Technology Law Review, 22(2), 242–289.
8. State v. Loomis, 881 N.W.2d 749 (Wis. 2016). https://law.justia.com/cases/wisconsin/supreme-court/2016/2015ap000157-cr.html.
9. European Commission for the Efficiency of Justice (CEPEJ). (2018). European Ethical Charter on the Use of Artificial Intelligence in Judicial Systems and their Environment. Council of Europe.
10. OECD. (2025). Governing with Artificial Intelligence: AI in Justice Administration and Access to Justice. Paris: OECD Publishing.
11. Reiling, A. D. (2020). Courts and Artificial Intelligence. International Journal for Court Administration, 11(2). https://iacajournal.org/articles/10.36745/ijca.343.
12. «Sudlar faoliyatiga sun’iy intellekt texnologiyalari joriy etiladi». UZA.uz, 2025. https://uza.uz/uz/posts/sudlar-faoliyatiga-suniy-intellekt-texnologiyalari-joriy-etiladi_753553.
